Όταν οι Ισπανοί κονκισταδόρες έφτασαν στον Νέο Κόσμο, πριν από περίπου πέντε αιώνες, είχαν μαζί τους μουσκέτα, κανόνια, πανοπλίες, άλογα και επιθετικούς σκύλους, καθώς ξεκινούσαν την εκστρατεία αποικισμού της Αμερικής. Όμως το μεγαλύτερο πλήγμα δόθηκε από κάτι εντελώς διαφορετικό: την ευλογιά και άλλες μολυσματικές ασθένειες που αποδεκάτισαν τους ιθαγενείς.
Οι ερευνητές έχουν πλέον στα χέρια τους τις πρώτες άμεσες μοριακές αποδείξεις για την ευλογιά που μεταφέρθηκε ακούσια από τον Παλαιό στον Νέο Κόσμο και εξόντωσε εκατομμύρια ανθρώπους στην Κεντρική και τη Νότια Αμερική. Κατάφεραν να ανασύρουν το DNA του ιού από δυο μουμιοποιημένα σώματα, ανθρώπων που πέθαναν κατά την πρώιμη αποικιακή περίοδο σε μια κοινότητα των Ίνκας, στη βόρεια Χιλή.
Η ευλογιά προκαλείται από ένα παθογόνο, τον ιό της ευλογιάς (variola). Η ανάλυση των γονιδιωμάτων του ιού που βρέθηκε στους δύο νεκρούς δείχνει ότι ανήκαν στη σήμερα εξαφανισμένη γραμμή του παθογόνου που βρισκόταν, εξελικτικά, ανάμεσα στα στελέχη εκείνα που προκαλούσαν επιδημίες στη μεσαιωνική Ευρώπη και εκείνα που επικράτησαν τους επόμενους αιώνες.
Οι Ευρωπαίοι έφτασαν στην Αμερική το 1492. Οι ιθαγενείς λαοί δεν είχαν εκτεθεί ποτέ στο παρελθόν στην ευλογιά και, κατά συνέπεια, δεν είχαν φυσική ανοσία στον ιό που μεταφερόταν από άνθρωπο σε άνθρωπο, πυροδοτώντας μια κατακλυσιμική κατάρρευση του πληθυσμού.
«Η παλαιότερη καταγεγραμμένη επιδημία ευλογιάς στην Αμερική έγινε στο νησί Ισπανιόλα το 1518, κατά τον αποικισμό του από τους Ισπανούς», είπε ο Μπρούνο Ρομέρο Γκονθάλεθ, γενετιστής που κάνει το διδακτορικό του στο Τρίνιτι Κόλετζ του Δουβλίνου και βασικός συγγραφέας της μελέτης που δημοσιεύτηκε σήμερα στην επιστημονική επιθεώρηση Science.
Η Ισπανιόλα σήμερα είναι μοιρασμένη σε δύο χώρες, την Αϊτή και τη Δομινικανή Δημοκρατία.
«Η ευλογιά ήταν μια από τις φονικότερες μολυσματικές ασθένειες στην ανθρώπινη ιστορία», είπε ο γενετιστής του Τρίνιτι Κόλετζ και συν-συγγραφέας της μελέτης, Σιγκέκι Νακαγκόμε. «Πιστεύεται ότι έπληττε τους ανθρώπους επί τουλάχιστον 1.500-2.000 χρόνια, ενδεχομένως και για μεγαλύτερο διάστημα, πριν εξαλειφθεί μέσω της παγκόσμιας εκστρατείας εμβολιασμού, το 1980. Πριν από την εξάλειψή της προκάλεσε κατ’ επανάληψη επιδημίες σε όλον τον κόσμο και εκτιμάται ότι σκότωσε εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους», εξήγησε.
Στην Αμερική, η ευλογιά και άλλες ιογενείς ασθένειες πιστεύεται ότι σκότωσαν το 90% των ιθαγενών. Έτσι οι Ισπανοί κατάφεραν να κατατροπώσουν την Αυτοκρατορία των Αζτέκων στο σημερινό Μεξικό, τις πόλεις-κράτη της Μάγια στην Κεντρική Αμερική και την Αυτοκρατορία των Ίνκας που εκτεινόταν από το σημερινό Εκουαδόρ και το Περού μέχρι τη Χιλή.
Φυσική μουμιοποίηση
Οι δύο άνθρωποι-φορείς της ευλογιάς ζούσαν στο νότιο τμήμα της Αυτοκρατορίας των Ίνκας, σε μια τοποθεσία κοντά στα παράλια του Ειρηνικού, κοντά στον Κόλπο Καμαρόνες της Χιλής. Ήταν μια γυναίκα ηλικίας 30-35 ετών και ένας άνδρας 18-20 ετών.
«Τα πτώματα μουμιοποιήθηκαν με φυσικό τρόπο και ενταφιάστηκαν τυλιγμένα σε κουβέρτες από μαλλί καμηλιδών, μαζί με διάφορα κτερίσματα», είπε η Κονστάνσα δε λα Φουέντε Κάστρο, βιολογική ανθρωπολόγος, ειδικευμένη στο DNA, του Πανεπιστημίου της Χιλής. «Είναι σημαντικό να επισημάνουμε τη διαφοροποίηση μεταξύ τεχνητής και φυσικής μουμιοποίησης. Αν και τα σώματα ήταν τυλιγμένα σε υφάσματα, δεν είχαν αλλοιωθεί με χημικό ή άλλο τρόπο, όπως γινόταν με τις μούμιες της Αιγύπτου. Αυτού του είδους οι ταφές προϋπήρχαν των Ίνκας και ήταν συνηθισμένες σε παλαιότερες περιόδους», πρόσθεσε.
Οι ερευνητές δεν ήταν σε θέση να καθορίσουν με ακρίβεια το πότε μολύνθηκαν, αλλά υπολογίζουν ότι πέθαναν κάποια στιγμή τον 16ο αιώνα. Οι Ισπανοί του Φρανθίσκο Πιθάρο ανέτρεψαν τον αυτοκράτορα των Ίνκας τη δεκαετία του 1530.
Η ευλογιά δεν σκότωνε μόνο, αλλά επέφερε και σοβαρό ψυχολογικό πλήγμα στους ιθαγενείς. Η ταχεία εξάπλωσή της, ο υψηλός πυρετός, οι αιμορραγούσες φλύκταινες, η παραμόρφωση όσων επιζούσαν, τους έκαναν να πιστέψουν ότι οι θεοί τους είχαν εγκαταλείψει ή ότι ήταν ανίσχυροι απέναντι στα πνεύματα που βοηθούσαν τους Ισπανούς εισβολείς.
Τα γονιδιώματα του ιού που βρέθηκαν στις δύο μούμιες έδωσαν μια εικόνα της εξέλιξης του παθογόνου. Ήταν σχεδόν ταυτόσημα, που σημαίνει ότι και οι δύο μολύνθηκαν κατά την ίδια επιδημία, από το ίδιο στέλεχος. Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι ο ιός εξελισσόταν γενετικά για μεγάλο χρονικό διάστημα μέχρι τον 16ο αιώνα αλλά η εξέλιξη επιβραδύνθηκε κατά τις μεγάλες επιδημίες της ισπανικής αποικιοποίησης και συνεχίστηκε μόνο μετά την εμφάνιση του πρώτου εμβολίου, το 1796. Αυτό υποδηλώνει ότι είχε φτάσει εξελικτικά στη βέλτιστη μορφή του και μπορούσε να εξαπλώνεται χωρίς να προσαρμόζεται, καθώς οι πληθυσμοί εκείνοι δεν είχαν ανοσία.
Το τελευταίο κρούσμα της ευλογιάς καταγράφηκε στη Σομαλία το 1977. Τρία χρόνια αργότερα, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας κήρυξε την ευλογιά την πρώτη -και μέχρι τώρα τη μοναδική- λοιμώδη νόσο που εξαλείφθηκε παγκοσμίως.
