Τα παράξενα όνειρα που βλέπουμε τη νύχτα δεν είναι απλώς τυχαίες «εκρήξεις» νευρωνικής δραστηριότητας στον εγκέφαλο.
Μπορεί να παραμορφώνουν την πραγματικότητα, να αναμειγνύουν γνώριμα πρόσωπα με αλλόκοτα γεγονότα και να μοιάζουν συχνά ασύνδετα, όμως νέα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι τα όνειρα αντανακλούν σε σημαντικό βαθμό την προσωπικότητα, τις εμπειρίες και την ψυχολογική κατάσταση του ανθρώπου που τα βλέπει, αναφέρει το Popular Mechanics.
Νέα μελέτη ομάδας νευροεπιστημόνων, με επικεφαλής τη Βαλεντίνα Έλσε από τη Σχολή Προηγμένων Μελετών IMT στην Ιταλία, ανέλυσε καταγραφές ονείρων και τις συνέκρινε με στοιχεία για τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας, το ψυχολογικό προφίλ, τις γνωστικές δεξιότητες και τις συνήθειες ύπνου των συμμετεχόντων. Η έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Communications Psychology, αξιοποίησε μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης και ειδικότερα εργαλεία επεξεργασίας φυσικής γλώσσας, προκειμένου να εντοπίσει μοτίβα στη δομή και στο περιεχόμενο των ονείρων.
Μια δυναμική διαδικασία
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι ο εγκέφαλος δεν αναπαράγει απλώς μηχανικά όσα συνέβησαν μέσα στην ημέρα. Το όνειρο φαίνεται να είναι μια δυναμική διαδικασία, στην οποία οι βιωμένες εμπειρίες συνδυάζονται με σταθερά χαρακτηριστικά του ατόμου: τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται, θυμάται, φαντάζεται, αγχώνεται ή αφήνει το μυαλό του να περιπλανηθεί.
Όπως αναφέρει η Έλσε στη μελέτη, σε σύγκριση με τις αφηγήσεις της εγρήγορσης (δηλαδή του διαστήματος που είμαστε ξύπνιοι), τα όνειρα μετατοπίζονται από πιο αυτοαναφορικές και νοητικές αφηγήσεις προς εμπειρίες γεμάτες οπτικοχωρικές λεπτομέρειες, πολλαπλούς χαρακτήρες και παράδοξα γεγονότα.
Σταθερά χαρακτηριστικά, όπως η στάση απέναντι στα όνειρα, η τάση για νοητική περιπλάνηση και η υποκειμενική ποιότητα του ύπνου, επηρεάζουν επιλεκτικά το περιεχόμενό τους.
Οι ερευνητές μελέτησαν 217 άτομα, ηλικίας 18 έως 70 ετών, με τακτικό πρόγραμμα ύπνου και χωρίς διαγνωσμένες νευρολογικές, ψυχιατρικές ή σχετιζόμενες με τον ύπνο διαταραχές. Επιπλέον, εξέτασαν ξεχωριστά δεδομένα από 100 συμμετέχοντες κατά την περίοδο του lockdown για την COVID-19, οι οποίοι είχαν στρατολογηθεί μέσω κοινωνικών δικτύων. Τα άτομα αυτά κατέγραφαν καθημερινά τα όνειρά τους από τις 28 Απριλίου έως τις 11 Μαΐου 2020, διάστημα που κάλυπτε μία εβδομάδα αυστηρών περιορισμών και μία εβδομάδα χαλάρωσης των μέτρων.
Οι συμμετέχοντες, τόσο στην κύρια μελέτη όσο και στο σκέλος του lockdown, απάντησαν επίσης σε ερωτήσεις για το νόημα και τη σημασία που απέδιδαν στα όνειρά τους. Μέσα από γνωστικά τεστ και ερωτηματολόγια, η ερευνητική ομάδα δημιούργησε προφίλ χαρακτηριστικών που θεωρούνται πιθανό να επηρεάζουν την ονειρική εμπειρία.
Τι επηρεάζει τα όνειρα
Η στάση ενός ανθρώπου απέναντι στα όνειρα φάνηκε να έχει σημασία. Όσοι ενδιαφέρονται περισσότερο για τα όνειρά τους ή τους αποδίδουν ιδιαίτερη σημασία είναι πιθανότερο να τα θυμούνται καλύτερα και να τα περιγράφουν ως πιο ζωντανά και καθηλωτικά. Αντίστοιχα, η μνήμη και οι εκτελεστικές λειτουργίες του εγκεφάλου φαίνεται να παίζουν ρόλο στο πώς κωδικοποιούνται οι εμπειρίες της ημέρας και στο πώς ανασυντίθενται αργότερα μέσα στο όνειρο.
Σημαντικός παράγοντας είναι και η ικανότητα δημιουργίας νοερών εικόνων, η οποία επηρεάζει το πόσο λεπτομερή και παραστατικά είναι τα όνειρα. Όσοι έχουν έντονη τάση να αφήνουν το μυαλό τους να περιπλανιέται όταν είναι ξύπνιοι φαίνεται επίσης να βλέπουν πιο παράξενα όνειρα, καθώς οι αυθόρμητες σκέψεις μπορούν να εμφανίζονται τόσο στην εγρήγορση όσο και στον ύπνο.
Επανερμηνείες εμπειριών
Για να εξετάσουν τη σύνδεση της καθημερινής εμπειρίας με τα όνειρα, οι ερευνητές ζήτησαν από τους συμμετέχοντες να καταγράφουν, σε τυχαίες στιγμές της ημέρας, ποια ήταν η τελευταία τους εμπειρία. Στη συνέχεια, τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης ανέλυσαν τόσο αυτές τις καταγραφές όσο και τις αφηγήσεις των ονείρων. Εξέτασαν στοιχεία όπως σκέψεις, συναισθήματα, κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, φυσικούς χώρους, αλλαγές σκηνικού, χρονική αλληλουχία, κινήσεις, περιορισμένες δράσεις, σωματικές λειτουργίες, αναφορές στο ίδιο το πείραμα, καθώς και παράλογα ή ασυνήθιστα γεγονότα.
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι τα όνειρα λειτουργούν συχνά ως επανερμηνείες εμπειριών από την εγρήγορση. Δεν αποτελούν απλή αντιγραφή της πραγματικότητας, αλλά ένα είδος εσωτερικής ανασύνθεσης, όπου εμπειρίες, συναισθήματα και προσωπικά χαρακτηριστικά συνδυάζονται με απρόβλεπτους τρόπους.
Η περίοδος του lockdown έδειξε επίσης ότι συλλογικά γεγονότα με έντονο συναισθηματικό φορτίο μπορούν να αφήσουν ίχνη στα όνειρα πολλών ανθρώπων. Τα όνειρα που καταγράφηκαν τότε ήταν πιθανότερο να αντανακλούν περιορισμούς, άγχος ή τραυματικές εμπειρίες.
Σύμφωνα με την Έλσε, τα ευρήματα γεφυρώνουν ένα παλιό κενό ανάμεσα στη φαινομενολογική μελέτη των ονείρων και τη γνωστική νευροεπιστήμη. Με τη χρήση προηγμένων υπολογιστικών εργαλείων και καθιερωμένων ψυχολογικών μοντέλων, η έρευνα των ονείρων μπορεί πλέον να κινηθεί προς μια πιο ολοκληρωμένη κατανόηση της δημιουργικής δραστηριότητας του νου κατά τη διάρκεια του ύπνου.
