Υπάρχει κάτι σχεδόν ειρωνικό σε όσα συνέβησαν γύρω από την Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν. Ένα κινηματογραφικό γεγονός που φιλοδοξεί να μεταφέρει ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας μετατράπηκε, πριν ακόμη φτάσει στις αίθουσες, σε ακόμη ένα επεισόδιο των λεγόμενων πολιτισμικών πολέμων του διαδικτύου. Η αιτία ήταν η επιλογή της Λουπίτα Νιόνγκο για τον ρόλο της Ωραίας Ελένης, μιας από τις πιο εμβληματικές γυναικείες μορφές της ελληνικής μυθολογίας.
Οι αντιδράσεις ήταν άμεσες. Κάποιοι υποστήριξαν ότι μια μαύρη ηθοποιός δεν μπορεί να ενσαρκώσει την Ωραία Ελένη της Σπάρτης. Άλλοι μίλησαν για «παραποίηση» της Ιστορίας ή για ακόμη ένα δείγμα του Χόλιγουντ που υποκύπτει στην πολιτική της διαφορετικότητας. Ανάμεσα στους πιο έντονους επικριτές βρέθηκαν δημόσια πρόσωπα όπως ο Έλον Μασκ, ο οποίος επιτέθηκε ανοιχτά στην επιλογή του Κρίστοφερ Νόλαν, πριν καν κυκλοφορήσει η Οδύσσεια.
Το παράδοξο είναι προφανές. Η Οδύσσεια δεν είναι ιστορικό ντοκιμαντέρ. Είναι ένα μυθολογικό έπος που εδώ και σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια έχει γνωρίσει αμέτρητες αναγνώσεις, μεταφράσεις, θεατρικές διασκευές και κινηματογραφικές μεταφορές. Κάθε δημιουργός αναμετριέται με το ίδιο ερώτημα: πώς μεταφέρεις ένα κλασικό έργο σε ένα νέο κοινό χωρίς να το μετατρέψεις σε μουσειακό έκθεμα;
Αυτό ακριβώς επιχείρησε και ο Nolan. Ο ίδιος απάντησε ότι τέτοιου είδους αντιδράσεις πριν από την προβολή μιας ταινίας είναι «άσχετες», επειδή κανείς δεν μπορεί να κρίνει ένα έργο που δεν έχει ακόμη δει. Και δύσκολα μπορεί να διαφωνήσει κανείς. Για εβδομάδες, η δημόσια συζήτηση δεν περιστρεφόταν γύρω από τη φωτογραφία, τη μουσική, τις ερμηνείες ή την κινηματογραφική ανάγνωση του Ομήρου, αλλά αποκλειστικά γύρω από το χρώμα του δέρματος μιας ηθοποιού.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ένσταση είναι αυτομάτως προϊόν προκατάληψης. Υπάρχουν άνθρωποι που επιθυμούν μια όσο το δυνατόν πιστότερη αισθητική αναπαράσταση της αρχαιότητας και το διατυπώνουν με επιχειρήματα. Όμως ένα μεγάλο μέρος της διαδικτυακής κατακραυγής δεν κινήθηκε σε αυτό το επίπεδο. Περιορίστηκε σε συνθήματα, προσωπικές επιθέσεις και ειρωνικά σχόλια για την εμφάνιση της Λουπίτα Νιόνγκο, λες και το βασικό ζητούμενο ενός ηθοποιού είναι η φωτογραφική ομοιότητα με μια μυθολογική μορφή.
Η ίδια επέλεξε να μην απαντήσει με τον ίδιο τρόπο. Δήλωσε ότι πρόκειται για μια μυθολογική ιστορία και ότι η συγκεκριμένη διανομή αντανακλά τον κόσμο στον οποίο ζούμε σήμερα, ξεκαθαρίζοντας πως δεν σκοπεύει να ξοδέψει τον χρόνο της απολογούμενη για μια καλλιτεχνική επιλογή.
Η ιστορία του κινηματογράφου είναι γεμάτη από δημιουργικές ελευθερίες. Βρετανοί υποδύθηκαν Ρωμαίους αυτοκράτορες, Αμερικανοί τους βασιλιάδες της Σκωτίας, Αυστραλοί τους μονομάχους, ενώ ολόκληρη η χρυσή εποχή του Χόλιγουντ έχτισε τη φαντασιακή εικόνα της αρχαιότητας με ηθοποιούς που ελάχιστη σχέση είχαν με την ιστορική πραγματικότητα. Τότε ελάχιστοι διαμαρτύρονταν.
Πιθανόν, λοιπόν, το πραγματικό πρόβλημα να μην είναι το casting, αλλά ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε – «καταναλώνουμε» πλέον τον κινηματογράφο. Ένα teaser λίγων δευτερολέπτων αρκεί για να γεννήσει χιλιάδες απόψεις. Ένα στιγμιότυπο γίνεται αφορμή για καταδίκες πριν εμφανιστούν οι τίτλοι αρχής. Η κριτική δεν αφορά πλέον το έργο. Αφορά την εικόνα που προηγείται του έργου.
Η Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν θα κριθεί τελικά από τον χρόνο, όπως όλες οι μεγάλες κινηματογραφικές μεταφορές. Όχι από το χρώμα του δέρματος της Ωραίας Ελένης, αλλά από το αν κατάφερε να αφηγηθεί ξανά ένα διαχρονικό έπος με τρόπο που να αξίζει να θυμόμαστε. Κι αυτό είναι, τελικά, το μόνο κριτήριο που έχει πραγματική σημασία.
