Με την ασφάλεια των επικοινωνιών να αρχίζει να ανεβαίνει στην ατζέντα των κυβερνήσεων και των μεγάλων επιχειρήσεων, το ερώτημα είναι ποιο είναι το επόμενο βήμα στις τηλεπικοινωνιακές υποδομές. Η απάντηση δείχνει πως είναι οι αποκαλούμενες κβαντικές επικοινωνίες (quantum communications) όπου, όπως όλα δείχνουν, η Ευρώπη έχει αρχίσει να αποκτά ηγετικό ρόλο σε παγκόσμιο επίπεδο με την Ελλάδα, μάλιστα, να εξελίσσεται στους σημαντικούς «παίκτες» εντός της ΕΕ.
Οι κβαντικές επικοινωνίες αποτελούν έναν από τους πυλώνες της κβαντικής (quantum) τεχνολογίας και, μάλιστα, θεωρείται ότι είναι εκεί που έχει η μεγαλύτερη πρόοδος. Οι κβαντικοί υπολογιστές έχουν πάρει μεν τη μεγαλύτερη δημοσιότητα αλλά στην πραγματικότητα είναι ο τομέας της αξιοποίησης των quantum τεχνολογιών για την ασφαλή μεταφορά δεδομένων όπου έχουν γίνει σημαντικά βήματα με την Ευρωπαϊκή Ένωση να έχει θέσει ως στόχο να έχει δημιουργηθεί μέχρι το 2030 ένα ολοκληρωμένο δίκτυο που βασίζεται στις συγκεκριμένες τεχνολογίες και θα διασυνδέει κρατικούς και δημόσιους οργανισμούς. Και να αποκτήσει προβάδισμα ενόψει της μετάβασης -στο μέλλον- στο αποκαλούμενο Quantum Internet.
Η πανευρωπαϊκή υποδομή που υλοποιεί η ΕΕ ονομάζεται EuroQCI και στο πλαίσιο αυτό αναπτύσσεται και το HellasQCI. Πρόκειται για την Εθνική Υποδομή Κβαντικής Επικοινωνίας της Ελλάδας, ένα έργο που συντονίζεται από το Εθνικό Δίκτυο Υποδομών Τεχνολογίας και Έρευνας (ΕΔΥΤΕ Α.Ε. – GRNET), υπό την καθοδήγηση του υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης και με την υποστήριξη της Γενικής Γραμματείας Τηλεπικοινωνιών και Ταχυδρομείων και στοχεύει να τοποθετήσει την Ελλάδα στην αιχμή της κβαντικής τεχνολογίας, προσφέροντας προηγμένες λύσεις για την ασφάλεια και τη διασύνδεση κρίσιμων επικοινωνιακών υποδομών.
Το συγκεκριμένο έργο βρίσκεται αρκετά ψηλά στην ατζέντα του υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης. «Οι κβαντικές τεχνολογίες δεν είναι πλέον κάτι αφηρημένο και αόριστο. Είναι μια στρατηγική αναγκαιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ασφάλεια των δεδομένων, την τεχνολογική ανθεκτικότητα και την αυτονομία μας. Ως χώρα θεωρούμε τις κβαντικές υποδομές προτεραιότητα και παράλληλα ευκαιρία, ώστε να επενδύσουμε στην καινοτομία, στη βιομηχανία, στην αναβάθμιση των ψηφιακών δεξιοτήτων του ανθρώπινου δυναμικού μας» σημειώνει στο CNN Greece ο υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης, Δημήτρης Παπαστεργίου. «Με το HellasQCI διασυνδέεται η Αθήνα, η Θεσσαλονίκη και το Ηράκλειο με πάνω από 650 χλμ. οπτικών ινών, περιλαμβάνοντας τρεις οπτικούς επίγειους σταθμούς, ενώ ταυτόχρονα επενδύουμε και σε δορυφορικές οπτικές τεχνολογίες. Με αυτόν τον τρόπο, κάνουμε μεθοδικά βήματα για την κβαντική εποχή και συνδιαμορφώνουμε το μέλλον της Ευρώπης. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι φιλοξενήσαμε το QCI Days 2025 στην Αθήνα. Φορείς, επιστήμονες, πολιτικοί ανταλλάσσουμε απόψεις και εμβαθύνουμε τη συνεργασία μας στον τομέα των κβαντικών τεχνολογιών. Είναι απαραίτητο σε ευρωπαϊκό επίπεδο να προχωρήσουμε όλοι μαζί σε μια ψηφιακή εποχή όπου η ασφάλεια και η κυριαρχία διασφαλίζονται και μέσω των κβαντικών τεχνολογιών».
Τι φέρνουν οι κβαντικές επικοινωνίες
Το QCI Days 2025 στο οποίο αναφέρεται ο κ. Παπαστεργίου είναι ένα τριήμερο συνέδριο που πραγματοποιήθηκε την περασμένη εβδομάδα στην Αθήνα, η οποία βρέθηκε στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής επιστημονικής κοινότητας που ασχολείται με τον τομέα των κβαντικών επικοινωνιών.
Στο πλαίσιο του QCI Days 2025 πραγματοποιήθηκε μία ζωντανή επίδειξη ενός πειραματικού συνδέσμου κβαντικής διανομής κλειδιών (QKD) μήκους 130 χιλιομέτρων στην Αθήνα. Ο σύνδεσμος διασυνδέει το ΕΔΥΤΕ, το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ), το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ) και το Εθνικό Κέντρο Έρευνας Φυσικών Επιστημών “Δημόκριτος”. Το σημαντικότερο στοιχείο της επίδειξης είναι ότι απέδειξε ότι ένα δίκτυο κβαντικών επικοινωνιών είναι ήδη εφικτό και μπορεί να λειτουργήσει προσφέροντας μεγαλύτερη ασφάλεια όσον αφορά στη διακίνηση δεδομένων.
Ένα σημείο που αξίζει να επισημανθεί είναι ότι τα δίκτυα κβαντικών επικοινωνιών μπορούν να προσφέρουν πολύ μεγαλύτερη ασφάλεια. Και αυτό γιατί για να «σπάσουν» απαιτείται η χρήση κβαντικών τεχνολογιών, κάτι που δεν είναι εφικτό αυτή τη στιγμή. Γι’ αυτό και υπάρχει έντονο ενδιαφέρον σε ολόκληρο τον κόσμο και ιδίως στην Ευρώπη από φορείς και οργανισμούς που δραστηριοποιούνται σε τομείς όπως είναι η άμυνα αλλά και η ενέργεια και ο χρηματοπιστωτικός κλάδος. Τομείς όπου η ασφάλεια αποτελεί βασική προτεραιότητα.
Ένα δεύτερο σημείο που χρήζει επισήμανσης είναι ότι τα δίκτυα κβαντικών επικοινωνιών μπορούν να υλοποιηθούν πάνω σε υφιστάμενες τηλεπικοινωνιακές υποδομές και πιο συγκεκριμένα σε δίκτυα οπτικών ινών. Αυτό σημαίνει ότι οι επενδύσεις δεν είναι υποχρεωτικό να ανέρχονται σε εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ, ενώ επιπλέον είναι εφικτό να υλοποιηθούν πολύ πιο γρήγορα. Και γι’ αυτό ο στόχος του 2030 για ένα πλήρες δίκτυο κβαντικών επικοινωνιών στην Ευρώπη θεωρείται εφικτό.
Η ευκαιρία της Ευρώπης και της Ελλάδας
Αν και υπάρχουν πολλά βήματα ακόμη να γίνουν, με κυριότερο αυτό της διαμόρφωσης κοινών πρωτοκόλλων και διαδικασιών πιστοποίησης, οι κβαντικές επικοινωνίες θεωρείται ότι αποτελούν την επόμενη γενιά των τηλεπικοινωνιακών υποδομών. Με την Ευρωπαϊκή Ένωση να δείχνει να έχει αποκτήσει ηγετικό ρόλο και την Ελλάδα να κινείται με εξαιρετικά ικανοποιητικούς ρυθμούς. Και ενδεχομένως να βοηθήσει τη Γηραιά Ήπειρο στην προσπάθεια της να μειώσει την απόσταση σε τεχνολογικό επίπεδο που έχει με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα.
Όσον αφορά στην Ελλάδα, θα πρέπει να επισημανθεί η ταχεία ανάπτυξη του HellasQCI. Συγκεκριμένα, το δίκτυο κβαντικών επικοινωνιών του HellasQCI περιλαμβάνει περισσότερα από 650 χιλιόμετρα οπτικών ινών, 27 κόμβοι συνολικά (13 Κυβερνητικοί) εκ των οποίων 16 στην Αθήνα, 6 στη Θεσσαλονίκη και 5 στο Ηράκλειο Κρήτης. Στον πυρήνα του έργου βρίσκεται η ενσωμάτωση συστημάτων διανομής κβαντικών κλειδιών (Quantum Key Distribution – QKD) που αποτελεί θεμέλιο λίθο για την προστασία ευαίσθητων δεδομένων, διασφαλίζει την ανθεκτικότητα των κρίσιμων υποδομών της χώρας, και δημιουργεί τις βάσεις για νέες εφαρμογές στην έρευνα, την εκπαίδευση και την καινοτομία.
Επιπλέον, το HellasQCI διασυνδέει τρία ελληνικά αστεροσκοπεία – του Χελμού στην Πελοπόννησο, του Χολομώντα στη Θεσσαλονίκη και του Σκίνακα στην Κρήτη – με μητροπολιτικά δίκτυα στην Αθήνα, την Θεσσαλονίκη και το Ηράκλειο Κρήτης αντίστοιχα, τα οποία αναβαθμίζονται σε οπτικούς επίγειους σταθμούς, με δυνατότητες διανομής κβαντικών κλειδιών. Παράλληλα, όπως σημειώνουν τα αρμόδια στελέχη του ΕΔΥΤΕ, το HellasQCI αναπτύσσει το κβαντικό διαδίκτυο (quantum internet), προετοιμάζοντας το έδαφος για την επιτυχή και ασφαλή μετάβαση στις ψηφιακές τεχνολογίες του μέλλοντος.
