Με τη σημασία των υποθαλάσσιων καλωδιακών συστημάτων για τη μετάδοση δεδομένων να έχει αρχίσει να αυξάνεται, δεν είναι τυχαίο ότι η ασφάλεια αυτών των υποδομών έχει περάσει τα τελευταία δύο χρόνια από ένα σχετικά «τεχνικό» ζήτημα σε μια καθαρά γεωπολιτική και κανονιστική προτεραιότητα για την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Οι πρόσφατες πρωτοβουλίες των Βρυξελλών δείχνουν ότι η προστασία αυτών των υποδομών αντιμετωπίζεται πλέον ως ζήτημα στρατηγικής αυτονομίας, με άμεσες προεκτάσεις και για χώρες όπως η Ελλάδα.
Τα υποθαλάσσια καλώδια αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της παγκόσμιας συνδεσιμότητας, μεταφέροντας περίπου το 99% της διηπειρωτικής κίνησης δεδομένων. Για χρόνια, η λειτουργία τους θεωρούνταν δεδομένη. Ωστόσο, μια σειρά από περιστατικά βλαβών –μερικά εκ των οποίων θεωρήθηκαν ύποπτα για δολιοφθορά– στη Βαλτική και αλλού, σε συνδυασμό με τη γενικότερη γεωπολιτική αστάθεια, έδειξαν ότι υπάρχουν σημαντικά ζητήματα που πρέπει να ληφθούν υπόψιν. Με την ΕΕ να αναγνωρίζει πλέον ότι μια συντονισμένη επίθεση ή ακόμη και μια «υβριδική» ενέργεια σε αυτά τα δίκτυα θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρές διαταραχές στην οικονομία, στις επικοινωνίες και στην ενεργειακή ασφάλεια.
Το νέο κανονιστικό πλαίσιο της ΕΕ
Η απάντηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξελίσσεται σε πολλαπλά επίπεδα και δεν περιορίζεται σε μία μόνο νομοθετική πράξη. Αντίθετα, συγκροτείται ένα πλέγμα πολιτικών, εργαλείων και κατευθυντήριων γραμμών.
Η αρχή έγινε με τη Σύσταση (ΕΕ) 2024/779 για ασφαλείς και ανθεκτικές υποδομές καλωδίων, η οποία συνοδεύτηκε από τη δημιουργία ειδικής ομάδας εμπειρογνωμόνων με τη συμμετοχή κρατών-μελών και του ENISA, ο οποίος είναι ο οργανισμός κυβερνοασφάλειας της ΕΕ. Η ομάδα αυτή προχώρησε σε χαρτογράφηση υφιστάμενων και σχεδιαζόμενων καλωδίων, πανευρωπαϊκή αξιολόγηση κινδύνων αλλά και στον σχεδιασμό stress tests για την ανθεκτικότητα των υποδομών.
Αυτό το βήμα θεωρείται κρίσιμο, καθώς για πρώτη φορά δημιουργείται μια ενιαία εικόνα των εξαρτήσεων και των ευπαθειών σε επίπεδο ΕΕ.
Το 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προχώρησε σε ένα πιο συνεκτικό πλαίσιο μέσω του EU Action Plan on Cable Security, όπως είναι η επίσημη ονομασία του σχεδίου προστασίας των καλωδίων.
Το σχέδιο βασίζεται σε τέσσερις πυλώνες:
- Πρόληψη (π.χ. καλύτερος σχεδιασμός και προστασία διαδρομών)
- Ανίχνευση (συστήματα επιτήρησης και έγκαιρης προειδοποίησης)
- Αντίδραση και αποκατάσταση (ταχεία επισκευή και συντονισμός)
- Αποτροπή (λογοδοσία και γεωπολιτικά εργαλεία)
- Η προσέγγιση αυτή δείχνει ότι η ΕΕ μετακινείται από μια παθητική στάση σε μια ενεργή πολιτική ασφάλειας υποδομών.
Όμως, η πιο σημαντική κίνηση έγινε πριν από μερικές εβδομάδες όταν η Κομισιόν παρουσίασε το αποκαλούμενο Cable Security Toolbox με συγκεκριμένα μέτρα μετριασμού κινδύνων αλλά και μία λίστα από σημαντικά έργα καλωδιακών συστημάτων (Cable Projects of European Interest – CPEIs), τα οποία χρηματοδοτούνται από το Connecting Europe Facility με 347 εκατ. ευρώ.
Τα μέτρα περιλαμβάνουν την ενίσχυση δυνατοτήτων επιδιόρθωσης (π.χ. ειδικά modules σε λιμάνια), ανάπτυξη «έξυπνων» καλωδίων με δυνατότητες παρακολούθησης αλλά και επενδύσεις σε στρατηγικές διαδρομές ώστε να επιτυγχάνεται η δυνατότητα «αναπροσαρμογής» της ροής της κίνησης σε περίπτωση ζημιών.
Παράλληλα, προβλέπεται η δημιουργία περιφερειακών καλωδιακών κόμβων για την επιτήρηση ανά θαλάσσια λεκάνη, ενισχύοντας την επιχειρησιακή συνεργασία μεταξύ κρατών-μελών.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του νέου πλαισίου είναι η διεύρυνση της έννοιας της ασφάλειας. Δεν αφορά πλέον μόνο κυβερνοαπειλές, αλλά φυσικές καταστροφές, ατυχήματα (π.χ. άγκυρες πλοίων), δολιοφθορές και υβριδικές απειλές. Η ΕΕ εξετάζει ακόμη και τη χρήση υποθαλάσσιων αισθητήρων, drones δορυφορικής επιτήρησης για παρακολούθηση σε πραγματικό χρόνο των καλωδιακών συστημάτων. Με άλλα λόγια, τα καλώδια εντάσσονται πλέον στο ευρύτερο δόγμα «προστασίας κρίσιμων υποδομών», δίπλα σε λιμάνια, αγωγούς και ενεργειακά δίκτυα.
Η ελληνική εμπλοκή
Για την Ελλάδα, οι εξελίξεις αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία, δεδομένου κιόλας ότι η χώρα μας βρίσκεται σε στρατηγικό σημείο μεταξύ Ευρώπης, Ασίας και Αφρικής, με αυξανόμενο ενδιαφέρον για καλωδιακά συστήματα που συνδέουν τη Μέση Ανατολή με την Ευρώπη αλλά και τις ενεργειακές διασυνδέσεις στην Ανατολική Μεσόγειο. Και δεν είναι τυχαίο ότι έργα όπως η καλωδιακή σύνδεση Αλεξανδρούπολης – Ρόδου – Κρήτης έχει ενταχθεί στη λίστα των έργων προς χρηματοδότηση από την ΕΕ, ενισχύοντας το ρόλο της χώρας ως περιφερειακό κόμβο.
Η νέα ευρωπαϊκή στρατηγική ενισχύει τη σημασία της θαλάσσιας επιτήρησης. Για την Ελλάδα αυτό μεταφράζεται σε μεγαλύτερη ανάγκη συντονισμού με ευρωπαϊκούς μηχανισμούς, πιθανή ανάπτυξη περιφερειακών hubs στη Μεσόγειο αλλά και αξιοποίηση τεχνολογιών επιτήρησης. Και δεδομένων των γεωπολιτικών εντάσεων στην περιοχή, η προστασία καλωδίων αποκτά και διάσταση εθνικής ασφάλειας.
Επιπλέον, η ΕΕ φαίνεται να πηγαίνει ακόμη πιο πέρα, εντάσσοντας τα υποθαλάσσια καλώδια σε μια ευρύτερη στρατηγική εξωτερικής πολιτικής, τη λεγόμενη «διπλωματία των καλωδίων». Για την Ελλάδα, αυτό ανοίγει προοπτικές συμμετοχής σε επιπλέον έργα προς τη Μέση Ανατολή και την Αφρική, κάτι που ήδη γίνεται.
Η ασφάλεια των υποθαλάσσιων καλωδίων μετατρέπεται σε έναν από τους πιο κρίσιμους πυλώνες της ευρωπαϊκής πολιτικής για τις υποδομές. Το νέο κανονιστικό και χρηματοδοτικό πλαίσιο της ΕΕ δεν περιορίζεται στην προστασία, αλλά στοχεύει στη συνολική ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της στρατηγικής αυτονομίας. Για την Ελλάδα, η εξέλιξη αυτή αποτελεί ταυτόχρονα πρόκληση και ευκαιρία: από τη μία απαιτεί προσαρμογή σε πιο απαιτητικά πρότυπα ασφάλειας, από την άλλη όμως δημιουργεί τις προϋποθέσεις για να αναδειχθεί σε κομβικό παίκτη στον χάρτη των διεθνών διασυνδέσεων.
